Εργασία εαυτού και αυτοδιακυβέρνηση του υποκειμένου

του Θεοφάνη Τάση

Ο Καστοριάδης συγκαταλέγεται ανάμεσα σε εκείνους τους φιλοσόφους όπως ο Marx ή ο Heidegger, για ν’ αναφέρω τους δυο χαρακτηριστικότερους, οι οποίοι εξακολουθούν να τροφοδοτούν έντονα πάθη. Συναισθήματα θαυμασμού που γεννούν εκδηλώσεις λατρείας από τη μια συναγωνίζονται την αντιπάθεια και τον φθόνο που οδηγούν στην ολοκληρωτική απόρριψη του έργου από την άλλη. Αυτός όμως, κατά τη γνώμη μου δεν είναι ούτε ο μοναδικός αλλά ούτε και ο πρωταρχικός λόγος για τον οποίο συνήθως, ιδίως στην Ελλάδα, απουσιάζουν κείμενα τα οποία να υπερβαίνουν την απλή, και ενίοτε δυστυχώς επιφανειακή, παρουσίαση του καστοριαδικού έργου.

Ο Καστοριάδης διαθέτει πληθώρα αυτόκλητων υπερασπιστών έτοιμων να στιγματίσουν με την κατηγορία της οίησης όσους επιχειρήσουν ν’ αμφισβητήσουν είτε κάποια πτυχή της καστοριαδικής σκέψης είτε το έργο στο σύνολό του. Όσοι όμως τον υπερασπίζονται π.χ. έναντι των μαρξιστών, των λενινιστών, των φιλελεύθερων, των αναρχικών, κάποιοι μάλιστα, οι ευφυέστεροι εξ αυτών, ακόμη και από τους ίδιους τους «καστοριαδικούς» διαθέτουν ένα κοινό στοιχείο: Αμελούν να υπερασπιστούν τον εαυτό τους έναντι του ιδίου του Καστοριάδη. 

Τι θα έλεγε ο Καστοριάδης για την Ελλάδα σήμερα;

της Νανάς Τραμαντζά

Ο Κορνήλιος Καστοριάδης (1922 – 1997), φιλόσοφος, οικονομολόγος και ψυχαναλυτής, υπήρξε ένας από τους μεγαλύτερους διανοητές του 20ου αιώνα. Διευθυντής σπουδών στη Σχολή Ανώτερων Σπουδών Κοινωνικών Επιστημών του Παρισιού από το 1979, οι απόψεις του επηρέασαν τους επαναστατικούς κύκλους της εποχής εντός και εκτός γαλλικών συνόρων. Η αναγνώριση του ιδίου όμως άργησε να έρθει, καθώς χρησιμοποιούσε διάφορα ψευδώνυμα (Pierre Chaulieu, Paul Cardan, Marc Noiraud κ.α) από το 1945 εώς το 1970. Αυτό συνέβαινε επειδή ο Καστοριάδης ζούσε υπό το φόβο της απέλασης στην Ελλάδα μέχρι το 1970, οπότε και απέκτησε τη γαλλική υπηκοότητα. Το 1989 αναγορεύτηκε επίτιμος διδάκτορας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και το 1993 επίτιμος διδάκτορας του Παιδαγωγικού Τμήματος Δημοτικής Εκπαίδευσης στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης (el.wikipedia.org).

Ετερονομία - Αυτονομία κατά τον Καστοριάδη

Ο Κορνήλιος Καστοριάδης ήταν υπέρμαχος της αυτονομίας σε τέτοιο βαθμό, ώστε να τον αποκαλέσουν “φιλόσοφο της Αυτονομίας”. Θα ξεκινήσω όμως με τον ορισμό της ετερονομίας, έτσι ώστε το νόημα της αυτονομίας να γίνει απόλυτα κατανοητό.
Ετερονομία κατά τον Καστοριάδη είναι όταν η κοινωνία, στην προσπάθεια να διαφυλάξει τους θεσμούς που η ίδια έχει δημιουργήσει, φαντάζεται ότι αυτοί οι θεσμοί δεν είναι έργο ανθρώπινο, αλλά εξωκοινωνικό.

Παλιότερα παρουσιαζόταν ως έργο των θεών ή του θεού, ενώ σε πιο σύγχρονες κοινωνίες η εξωκοινωνική αυτή “δύναμη” παίρνει τη μορφή των ιστορικών, των φυσικών ή των λογικών νόμων. Το αποτέλεσμα σε κάθε περίπτωση είναι να μας δημιουργείται η ψευδαίσθηση ότι αυτούς τους θεσμούς δεν μπορούμε να τους αλλάξουμε. Αυτό που σήμερα (αλλά και στη συντριπτική πλειοψηφία των κοινωνιών του παρελθόντος) επικρατεί είναι το καθεστώς της ετερονομίας (Η Δύση και Ο Τρίτος Κόσμος*).