Αλτουσέρ: το υποκειμενικό στοιχείο χωρίς υποκείμενο

του Αλαίν Μπαντιού

Το κείμενο  προέρχεται από το Είναι στο Συμβάν, υπό έκδοση στη σειρά αλήθεια, εκδ. Πατάκη. Αγγίζει τα πιο λεπτά σημεία της σκέψης του Αλτουσέρ. Παραθέτουμε την εισαγωγή.
Δ.Β.

Δυο ιδέες μου φαίνεται πως κυριαρχούν στις έρευνες που διεξάγονται διεθνώς, με έναν ζήλο αδιάψευστο  πάνω στο θεωρητικό του έργο.
--Η πρώτη αφορά τον προσδιορισμό της σχέσης του  Αλτουσέρ  απέναντι στο μαρξισμό.
--Η δεύτερη αφορά την αναζήτηση στο έργο του  Αλτουσέρ  μιας θεωρίας για το υποκείμενο.
 

Ως προς το πρώτο ζήτημα, θεωρώ, για να το πω χωρίς περιστροφές, ότι ο μαρξισμός δεν υπάρχει. Όπως έχω ήδη υπενθυμίσει, ο Sylvain Lazarus απέδειξε πως ανάμεσα στον Μαρξ και τον Λένιν δεν υπάρχει συνέχεια και ανάπτυξη, αλλά μόνο τομή και θεμελίωση. Τομή υπάρχει ομοίως ανάμεσα στον Στάλιν και τον Λένιν κι ακόμη, ανάμεσα στον Μάο και τον Στάλιν. 

Ο  Αλτουσέρ αποτελεί μια διαφορετική επιπλέον απόπειρα. Κι αυτό που περιπλέκει την εικόνα, είναι ότι κάθε μια από αυτές τις ρήξεις είναι διαφορετικής φύσεως. Όλα αυτά κάνουν τον "μαρξισμό"  ταυτόσημο με το (κενό) όνομα ενός απόλυτα μη συνεπούς συνόλου, από τη στιγμή που τον συσχετίζουμε, όπως οφείλουμε, με την ιστορία τον πολιτικών ενικοτήτων.

Υποκείμενο, ενδεχομενικότητα και ριζοσπαστική πολιτική

του Δήμου Ε.

Πρόλογος

Ο τίτλος του κειμένου γεννά ένα αναπόφευκτο ερώτημα: Γιατί άραγε να γράψει κάποιος ένα κείμενο για την ενδεχομενικότητα στην ιστορία της ριζοσπαστικής σκέψης; Γιατί να το κάνει αυτό κανείς, σε μία πολιτική συγκυρία μάλιστα στην οποία καθήκον όλων όσων εντάσσονται στην Αριστερά και δει την αντισυστημική ή αντικαπιταλιστική (του γράφοντος συμπεριλαμβανομένου) είναι η άμεση πολιτική και κοινωνική παρέμβαση, με στόχο την ανάπτυξη δυναμικών κοινωνικών αγώνων, οι οποίοι θα αναχαιτίσουν την πρωτοφανή αντιλαϊκή επίθεση των ημερών μας, με όρους ιστορικής αντεπανάστασης;

Ο λόγος είναι στην ουσία διττός: Από τη μία πλευρά, γνωρίζουμε πολύ καλά ότι ιστορικά, όλες οι οικονομικές κρίσεις, αποτέλεσαν πρώτης τάξεως ευκαιρία για ριζικές αναδιατάξεις συσχετισμών δυνάμεων (τόσο σε εθνικό όσο και σε διεθνές επίπεδο) είτε προς μία επαναστατική είτε προς μία συντηρητική κατεύθυνση. 

Λαϊκή Αντίσταση και λαϊκο-δημοκρατική ιδεολογία

«Ο σύντροφος Λένιν μας δίδαξε ότι για να νικήσουμε τον ταξικό μας εχθρό,
που είναι ισχυρός και έχει πολλά μέσα και αποθέματα στη διάθεσή του,
πρέπει να εκμεταλλευτούμε κάθε ρωγμή του μετώπου του και πρέπει να χρησιμοποιήσουμε κάθε πιθανό σύμμαχο, έστω και αβέβαιο,
ταλαντευόμενο και προσωρινό».

Αντόνιο Γκράμσι, «Ουνιτά», 2/7/1925

του Γιώργου Αλεξάτου

Η ολομέτωπη επίθεση που, για παραπάνω από ένα χρόνο, δέχεται η εργατική τάξη και το σύνολο των κυριαρχούμενων λαϊκών τάξεων και στρωμάτων, θα ήταν λάθος να αποδοθεί αποκλειστικά και μόνο στην ανάγκη του κυρίαρχου συνασπισμού εξουσίας να αντιμετωπίσει την κρίση δανεισμού ρίχνοντας τα βάρη στους εργαζόμενους. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για μια απόπειρα γενικευμένης καπιταλιστικής αναδιάρθρωσης, για την εδραίωση νέων όρων κεφαλαιακής συσσώρευσης σε νεοφιλελεύθερη κατεύθυνση.
Η κρίση λειτούργησε και αξιοποιήθηκε ως ευκαιρία, θεμελιωμένη στην εκτίμηση πως ο ταξικός συσχετισμός δυνάμεων επιτρέπει μια τελική κίνηση για την πλήρη αποδιάρθρωση του εργατικού και λαϊκού κινήματος. Κατά συνέπεια, η επίθεση βασίστηκε στην εκτίμηση πως το εργατικό και λαϊκό κίνημα δεν θα είναι σε θέση να αντιπαραταχθεί αποτελεσματικά, ενώ η επιτυχία της θα αποκρυσταλλώσει νέους συσχετισμούς, ακόμα πιο δυσχερείς για το κίνημα. 

Περί ηγεμονίας

του Γιώργου Ρούση

 

(από την "Ελευθεροτυπία" 31/7/2011)
 

Μια κομβική για την ανατροπή της κυρίαρχης τάξης πραγμάτων έννοια είναι η γκραμσιανή έννοια της ηγεμονίας.

Για την επικρατούσα στη συλλογιστική του Γκράμσι θέση, η διατήρηση της αστικής εξουσίας δεν οφείλεται μόνον, ούτε ίσως κυρίως, στην άσκηση άμεσης βίας εκ μέρους του κράτους της αστικής τάξης, αλλά στο γεγονός ότι αυτή έχει κατορθώσει να κατακτήσει την ιδεολογική ηγεμονία-διεύθυνση στο επίπεδο της κοινωνίας των ιδιωτών.

Με αυτόν τον τρόπο η αστική τάξη, παρά το ότι είναι μια σαφώς μειοψηφούσα κοινωνικά τάξη, κατορθώνει να διευρύνει την κοινωνική της βάση, με το να προσεταιρίζεται και άλλες τάξεις και στρώματα και να τα οδηγεί να ενστερνίζονται την ιδεολογία της, με αποτέλεσμα να αποδέχονται συναινετικά την εξουσία της.

Η θεωρία του Πουλαντζά για το κράτος

Του Βασίλη Γρόλλιου, από το "ΠΡΙΝ", 25.3.2011 Ο Πουλαντζάς μπορεί να θεωρηθεί διανοητικό τέκνο του Αλτουσέρ. Και για αυτόν, όπως και για τον Αλτουσέρ, η πραγματικότητα αποτελείται από διάφορα επίπεδα τα οποία είναι «σχετικά αυτόνομα» αναμεταξύ τους. Ο Πουλαντζας πιστεύει ότι στον Μαρξ υπάρχει διαχωρισμός του οικονομικού από το πολιτικό. Το πολιτικό και το ιδεολογικό επίπεδο δεν είναι απλή έκφραση του οικονομικού αλλά κατέχουν μια σχετική αυτονομία με αυτό. Οι σχέσεις παραγωγής γίνονται αντιληπτές ως μια τεχνική διαδικασία και όχι ως παραγωγή και των κοινωνικών σχέσεων ταυτόχρονα. Για την κριτική θεωρία, όμως, δεν ισχύει κάτι τέτοιο αφού υπάρχει διαμεσολάβηση. Το οικονομικό και το πολιτικό είναι εκφράσεις της ίδιας ουσίας, του τρόπου ικανοποίησης των αναγκών. Η έννοια της ουσίας όμως απορρίπτεται από τον Πουλαντζά.