Μια νέα αρχιτεκτονική επιτήρησης και ελέγχων αναδύεται
στα σύνορα της Ευρώπης
του Αποστόλη Φωτιάδη
Στις 16 Δεκεμβρίου 2013 η
Επίτροπος Σεσίλια Μάλμστρομ και ο Τούρκος Yπουργός Eξωτερικών Αχμέντ
Νταβούτογλου υπέγραψαν πρωτόκολλο επανεισδοχής σύμφωνα με το οποίο όσοι
εισέρχονται παράτυπα σε ευρωπαϊκό έδαφος από την Τουρκία θα επιστρέφονται. Το
αντάλλαγμα για την Τουρκία είναι η χαλάρωση των όρων που ισχύουν για την έκδοση
βίζας Σένγκεν με προοπτική την οριστική απαλοιφή τους τα επόμενα τρεισήμισι
χρόνια.
Με την επίτευξη αυτής της
συμφωνίας η Ευρωπαϊκή ηγεσία εγκαινιάζει μια νέα φάση στην εξέλιξη της
πολιτικής της για την ασφάλεια των συνόρων με την οποία ουσιαστικά θα
αποπειραθεί την μετατόπιση της ευθύνης διαχείρισης των πληθυσμιακών ροών έξω
από τα νότια σύνορα της. Αυτό υπέδειξε η Επίτροπος και σε συνέντευξη τύπου κατά
τη διάρκεια της τελευταίας επίσκεψής της στην Αθήνα.
Απαντώντας σε ερώτημα
σχετικά με την επάνοδο της νότιας Μεσογείου ως μεταναστευτικό δρόμο, η
Επίτροπος τόνισε «σκοπεύουμε να συνεργαστούμε με τις χώρες στην άλλη πλευρά της
Μεσογείου.
Χαρτογραφώντας τον πόλεμο
της Ευρώπης ενάντια στην μετανάστευση
του Philippe
Rekacewicz
Η Ευρώπη έχει
χτίσει γύρω της ένα φρούριο για να προστατευτεί από την «παράνομη» μετανάστευση
από τον Νότο, από ανθρώπους που σπεύδουν να γλιτώσουν εμφύλιους πολέμους, συγκρούσεις
και υπερβολική φτώχεια. Η Ιστορία είναι πιο εύκολο να κατανοηθεί μέσω χαρτών.
Ο απαγορευμένος κόσμος
Είναι περίεργο πράγμα, αυτός
ο παρανοϊκός φόβος της εισβολής, αυτή η αποφασιστικότητα να προστατευτούν με
κάθε κόστος από αυτά τα ανθρώπινα όντα που κάθε χρόνο αυτό-εξορίζονται από την
πατρίδα τους, με προορισμό μια φανταστική Γη της Επαγγελίας στις πλούσιες
χώρες. Αλλά οι πλούσιοι έχουν αποφασίσει ότι αυτά τα ανθρώπινα κύματα είναι
ανεπιθύμητα.
Ενισχύουν τα σύνορα τους,
ορθώνουν φράγματα, χτίζουν τείχη όλο και ψηλότερα. Μια πραγματική στρατιωτική
στρατηγική για κρατήσουν τους «εισβολείς» έξω.
Σε μια προσπάθεια
απομίμησης, άλλες σημαντικές χώρες όπως η Βραζιλία, η Κίνα και η Ρωσία αρχίζουν
να συμμετέχουν, στήνοντας τα δικά τους «οχυρά» για να περιορίσουν την
οικονομική μετανάστευση από φτωχότερες περιοχές στις δικές περιοχές ταχείας
ανάπτυξης.
Λίγο έξω απ’ το νησάκι της Λαμπεντούζα στην Ιταλία, η θάλασσα «ξέβρασε»
διακόσια έντεκα ανθρώπινα πτώματα προσφύγων, ενώ την ώρα που γράφονται αυτές οι
γραμμές, εκατό πενήντα ακόμα ψυχές αγνοούνται.
Ένας απολογισμός μιας τραγωδίας,
που δεν έχει τέλος. Σήμερα στη Λαμπεντούζα, χθες στη Λέσβο, στη Σάμο, στον
Έβρο... Μια ατέλειωτη σειρά χιλιάδων θανάτων στους τσιμεντένιους φράκτες-τείχη,
στα σαπιοκάραβα των σύγχρονων δουλεμπόρων και στις φουρτουνιασμένες θάλασσες
της Μεσογείου.
Στην ταινία «Welcome» του Γάλλου σκηνοθέτη Philippe Lioret, που διαπραγματεύεται
την προσπάθεια ενός μετανάστη «Χωρίς Χαρτιά» να περάσει από το Καλαί στο Ντόβερ
διασχίζοντας τη Μάγχη κολυμπώντας, είναι τόσο μεγάλη η δίψα του πρωταγωνιστή
μετανάστη για να ζήσει με την αγαπημένη του στην Αγγλία, που ο εκπαιδευτής και
προστάτης του στη Γαλλία, που υποδύεται ο Vincent Lindon, λέει σε μια σκηνή του
έργου στην εν διαστάσει σύζυγό του: «Σκέψου πως θέλει να πάει κοντά στην κοπέλα
του περνώντας τη Μάγχη κολυμπώντας, ενώ εγώ δεν είμαι διατεθειμένος να σε
διεκδικήσω ούτε περνώντας στο απέναντι πεζοδρόμιο».
του Μιχάλη Μιχελή «Στον τόπο μου, σε τούτο το ποτάμι, δεν έχω δικαίωμα να ζήσω. Παρακαλώ κάνε κάτι. Πες στο διπλανό σου το πρόβλημά μου. Βοηθήστε, όσο μπορείτε στον αγώνα μας. Μας διώχνουν με το ζόρι, από την πατρίδα μας». Απ’ εδώ ξεκινά η μετανάστευση. Από τούτο το γράμμα αρχίζει η «οδύσσεια», που καταλήγει στην Ελλάδα. Κι εμείς εδώ βλέπουμε αποσβολωμένοι τα παραλειπόμενα των απόκληρων. Καταχωνιασμένοι στα κέντρα υποδοχής, οι κατατρεγμένοι της Γης, αναζητούν μια ελπίδα ζωής, προβάλλοντας τη δικαιολογία του ξενιτεμού τους. Πριν λοιπόν η αγανάκτηση και τ’ αδιέξοδα, θολώσουν των συντοπιτών μας την οργή, για το χάος με τους ξένους, που έχουν πλημμυρίσει την Ελλάδα. Πριν οι όποιες αοριστολογίες (για την έλλειψη ορθολογικής μεταναστευτικής πολιτικής της χώρας μας), πέσουν στις πολιτικάντικες αδιέξοδες συζητήσεις. Πριν αρχίζουμε να καταριόμαστε το «Δουβλίνο 2» και την αναλγησία των συν-Ευρωπαίων, με τα κλειστά σύνορα. Πριν συνάνθρωποί μας, καταλήξουν στην Ελλάδα, θύματα της φασιστικής βίας.
Η λέξη
“λαθρομετανάστης” από το καθαρά φασιστικό λεξιλόγιο ακραίων εθνικιστών και
δηλωμένων ναζιστών, έχει περάσει σε καθημερινούς ανθρώπους που θεωρούν ότι με
αυτό τον τρόπο περιγράφουν κάποιον που έχει διαπράξει κάποια παρανομία.
Το πρώτο
συνθετικό της λέξης “λάθρο-” είναι φορτισμένο με αρνητική σημασία και
δημιουργεί...συνειρμούς τύπου “λαθρεπιβάτης”, “λαθρέμπορος”
κτλ, βάζοντας στην ίδια μοίρα ανθρώπους που αναζητούν καλύτερη ζωή (λες και
είχαν όρεξη να ξενιτευτούν) με άτομα που παραβιάζουν νόμους ή κανονισμούς.
Ακόμη και η
ίδια η ελληνική νομοθεσία αποφεύγει να χρησιμοποιήσει τον όρο
“λαθρομετανάστης”. Ούτε για πρόσωπα, ούτε για την ίδια την μετανάστευση ως
μετακίνηση πληθυσμού. Η υιοθέτηση της συγκεκριμένης λέξης έχει καλλιεργηθεί
εντέχνως από ρατσιστικούς και ξενοφοβικούς κύκλους, με τις ευλογίες των media,
που όλο και πιο συχνά την χρησιμοποιούν στο καθημερινό λεξιλόγιο.
Όταν ένα έθνος έχει παραδώσει την κυριαρχία του με
αντάλλαγμα οικονομική βοήθεια- όταν αναπόφευκτα μαζί με την κυριαρχία του
παραδίδει και την αξιοπρέπεια του- όταν, παρ' όλα αυτά, οι όροι που συνοδεύουν
την οικονομική βοήθεια, αντί να το ανακουφίζουν, το βυθίζουν ακόμα περισσότερο
στην εξαθλίωση και διευρύνουν την εξάρτηση από τους δανειστές του- όταν σ' ένα
έθνος σημειώνονται καθημερινά αυτοκτονίες λόγω οικονομικού αδιεξόδου κι αυτό
γίνεται ρουτίνα στις ειδήσεις- όταν σ' ένα έθνος παιδιά λιποθυμούν στα σχολεία
επειδή οι γονείς τους δεν μπορούν να τους παράσχουν τροφή- όταν σ' ένα έθνος
συνταξιούχοι ψάχνουν στα σκουπίδια για να φάνε- όταν σ' ένα έθνος η επίσημη
ανεργία τείνει να ξεπεράσει το 25% και τεράστιο μέρος όσων εργάζονται
υποαμείβεται, με αποτέλεσμα οι άνθρωποι αυτοί να μην μπορούν να καλύψουν τις
βασικές τους ανάγκες- όταν ένα έθνος καταρρέει δημογραφικά- όταν σ' ένα έθνος
εκδηλώνεται μαζική τάση μετανάστευσης και ο ανθός του πληθυσμού του
εγκαταλείπει τη χώρα....
Γ. Κοντογιώργης: Μόνη λύση η "κατάργηση της Κομματοκρατίας και η συμμετοχή της Κοινωνίας στην πολιτική..."
Η νέα μετανάστευση του νέου δυναμικού των Ελλήνων...
Την κατάργηση της Κομματοκρατίας (πελατειακές σχέσεις, φαυλοκρατία, διαφθορά, λεηλασία και ιδιοποίηση δημόσιου αγαθού) και την ένταξη της κοινωνίας στην πολιτική ώστε να ακούγεται η βούληση της και να λαμβάνεται υπόψη η γνώμη της (κοινή γνώμη) μέσω των σύγχρονων τρόπων επικοινωνίας, θεωρεί ο Καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης και π. Πρύτανης του Παντείου Πανεπιστημίου Γ. Κοντογιώργης ως προτάσεις υπέρβασης της κρίσης. "Δεν υπάρχει λύση με την εναλλαγή στην εξουσία, όποιο και αν είναι το Κόμμα που θα διαδεχθεί το άλλο... Μιας και η φύση του συστήματος είναι τέτοια που όλα τα Κόμματα πολιτεύονται ως να μην είμαστε σε κρίση..." Θεωρεί δε βαθύτατα πολιτικές τις αντιδράσεις και την αποδοκιμασία του καθεστώτος αυτού που μας οδήγησε στην απόγνωση, όπως αυτή εκφράζεται με κινήσεις του τύπου "δεν πληρώνω" ή ακόμα και με τη χειροδικία εναντίον των πολιτικών...
Παρότι για την ώρα -όπως πρόσθεσε- "είναι διαχειρίσιμη" η κρίση στην Ελλάδα και αυτό η κοινωνία το δείχνει αποδεχόμενη τις θυσίες στις οποίες υποβάλλεται (χωρίς να διαφαίνεται προοπτική διεξόδου). Είναι χαρακτηριστικό σε ότι αφορά τη σημερινή κατάσταση το ενδιαφέρον μεγάλων Ευρωπαϊκών ΜΜΕ να πραγματοποιήσουν έρευνα στη χώρα μας για το νέο δυναμικό (κυρίως από τη δεξαμενή σκέψης) που έχει επιλέξει τον δρόμο της μετανάστευσης...
(Σε συζήτηση που είχαμε μαζί του σήμερα το μεσημέρι -με τον συνάδελφο Γ. Κατσάβαρο- στο Κέντρο Πρόληψης, μας ανέπτυξε τα αίτια της σημερινής κρισιακής κατάστασης και των παθογενειών του Ελληνικού πολιτικού συστήματος από την Τουρκοκρατία και μετά, με την αυτονόμηση της οικονομίας από την πολιτική (αυτορύθμιση), την αναντιστοιχία πολιτικής και κοινωνίας και την παθογένεια του κράτους, με τη λεηλασία του δημόσιου αγαθού και τη διαφθορά (ολική επαναφορά στη φαυλοκρατία του 19ου αιώνα)
Τέλος χαρακτήρισε την Καλλικρατική δομή διοίκησης "κακό αντίγραφο του κράτους που καταργεί μνήμες και τοπική πολιτική συνείδηση.
Όπου η κοινωνία δεν συνιστά συλλογικό υποκείμενο ώστε να παρεμβαίνει σε επίπεδο αποφάσεων έχοντας δικαίωμα έννομου ελέγχου της τοπικής πολιτικής (αποφασίζουν λίγοι και διαπλεκόμενοι) με συνέπεια να αναπαράγεται η διαφθορά και σε τοπικό επίπεδο."
Δημοσιεύτηκε στον βρετανικό Guardian, στις 8.1.2011
Συγκεντρωμένοι σε μικρά κράτη- πόλεις, που περιβάλλονταν από ορεινές και άγονες, κατά κύριο λόγο, εκτάσεις, οι αρχαίοι Έλληνες εξαπλώθηκαν από το Γιβραλτάρ μέχρι τις Ινδίες. Μασσαλία, Νίκαια, Αλεξάνδρεια, Κωνσταντινούπολη, Οδησσός και Σεβαστούπολη είναι μερικές από τις πόλεις που ιδρύθηκαν από Έλληνες και επιβίωσαν της παρακμής του ελληνικού πολιτισμού.
Κύριοι των θαλασσών, έχοντας έρθει σε επαφή με τόσο διαφορετικά νομικά συστήματα, θρησκείες, ήθη και έθιμα, οι Έλληνες, όπως και οι Βρετανοί, αναγκάστηκαν να υπερβούν το τοπικό και το ιδιαίτερο προς όφελος του οικουμενικού και της κατανόησης του Άλλου. Το άσυλο είναι ελληνική λέξη.
ΚΑΘΕΣΤΩΣ ΤΥΠΟΥ ΗΠΑ- ΜΕΞΙΚΟΥ ΚΑΙ ΙΣΡΑΗΛ-ΠΑΛΑΙΣΤΙΝΗΣ-ΑΙΓΥΠΤΟΥ ΣΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΣΥΝΟΡΑ
ΕΝΙΑΙΟ ΜΕΤΩΠΟ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΟ ΡΑΤΣΙΣΜΟ ΚΑΙ ΤΗ ΒΑΡΒΑΡΟΤΗΤΑ!
Τη δημιουργία ενός φράχτη 12,5 χλμ στα χερσαία σύνορα της χώρας για την αποτροπή της εισόδου παράνομων μεταναστών προωθεί το Υπουργείο Προστασίας του Πολίτη, όπως προανήγγειλε ο Χρ. Παπουτσής.
Με μέτρα εξόντωσης και καταστολής φαίνεται ότι υπολογίζει η κυβέρνηση να αντιμετωπίσει το ζήτημα της εισροής μεταναστών και προσφύγων στη χώρα μας, κατά τα πρότυπα των κυβερνήσεων ΗΠΑ (σύνορα με Μεξικό) και Ισραήλ (εκτός από το τείχος της λωρίδας της Γάζας, υπό κατασκευή είναι και το 670 χιλιομέτρων τείχος (!) που θα χωρίζει το Ισραήλ από την Αίγυπτο).Μετά και την τοποθέτηση μονάδας ταχείας επέμβασης 175 συνοριοφυλάκων της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Φύλαξης των Συνόρων (FRONTEX) στον Έβρο, η ελληνική κυβέρνηση, σύμφωνα και με τις δηλώσεις του Υπουργού Προστασίας του Πολίτη, προχωράει στη δημιουργία ενός φράκτη 12,5 χλμ στην περιοχή των χερσαίων συνόρων στον Έβρο, με διακηρυγμένο σκοπό την αποτροπή της παράνομης εισόδου μεταναστών στη χώρα μας και στη συνέχεια στην Ε.Ε.
Γιώργος Κοντογιώργης, Οικονομικά συστήματα και ελευθερία, Εκδόσεις Σιδέρη, Αθήνα, 2010. Στο περιοδικό Άρδην, 80/2010, σελ. 77-79.
Το απόσπασμα που ακολουθεί αντιμετωπίζει το ζήτημα της εργασίας του πολίτη στη διαλεκτική της σχέση με την εργασία του οικονομικού μετανάστη.
[..] Η αντίθεση που επισημαίνεται ανάμεσα στην εργασία του πολίτη και στην εργασία του οικονομικού μετανάστη είναι όντως πραγματική, έχει δηλαδή δομικό χαρακτήρα, ή ο ξένος αποτελεί απλώς την εύκολη αιτία, μια νομιζόμενη απειλή εναντίον της εργασίας του πολίτη;
Πρώτα-πρώτα, διαπιστώνεται ότι τόσο η εργασία του πολίτη όσο και η εργασία του οικονομικού μετανάστη έχουν κοινή θεμελίωση. Ανήκουν και οι δύο στην εποχή της μετα-φεουδαλικής ή, αλλιώς, πρωτο-ανθρωποκεντρικής οικοδόμησης. Συναντώνται δηλαδή –ως μορφές εργασίας– με το οικονομικό σύστημα και τον ιδιοκτήτη του, εξωθεσμικά είτε στον χώρο της παραγωγής (και επομένως με όχημα τη σύμβαση εργασίας) είτε στο πεδίο της κατανάλωσης.
Κατά τούτο, διαφεύγει της προσοχής ότι το σημερινό σύστημα είναι ακριβώς η προέκταση εκείνου της δεσποτείας. Με μια διαφορά. Η ιδιοκτησία επί του συστήματος που απαντάται στη μετα-δεσποτική εποχή δεν εκτείνεται και στους φορείς της εργασίας. Στο μέτρο, όμως, που το σύστημα χρειάζεται την εργασία, ο ιδιοκτήτης συμβάλλεται μαζί της, ουσιαστικά την αγοράζει αντί χρηματικής αμοιβής. Ο φορέας της εργασίας, εισφέροντάς την εθελουσίως –με τον όρο της εξάρτησης–, ουσιαστικά παραιτείται από ένα θεμελιώδες διακύβευμα, την αυτονομία του.
Είναι γεγονός ότι ο πολίτης και ο οικονομικός μετανάστης συνάπτουν ενοχική σύμβαση με τον ιδιοκτήτη του συστήματος, από την οποία δηλαδή μπορούν να αποχωρήσουν οικεία βουλήσει όποτε το θελήσουν1. Όμως, η σύμβαση αυτή, πέραν των επιπτώσεών της στο πεδίο της ελευθερίας, είναι από τη φύση της ετεροβαρής. Είναι ετεροβαρής διότι δεν συνάπτεται μεταξύ ισοτίμων εταίρων. Ο ένας είναι κάτοχος/ιδιοκτήτης του συστήματος και, επομένως, το συγκροτεί, το διοικεί και αποφασίζει για την τύχη του και, στο πλαίσιο αυτό, για την τύχη της εργασίας. Ο άλλος όχι. Με τη σύμβαση ο εργαζόμενος δεν υπεισέρχεται στο σύστημα ως εταίρος/συντελεστής του. Η παροχή εργασίας στο σύστημα δεν τον μεταβάλλει σε μέλος του.
Αυτό σημαίνει ότι, μολονότι οι διαφορές μεταξύ εργασίας και εργοδοσίας έχουν ως πηγή τη συνάντησή τους στο πεδίο της παραγωγής, δηλαδή στο εσωτερικό του συστήματος, η διαπραγμάτευση του εργασιακού καθεστώτος προόρισται τελικά να γίνει έξω από αυτό, στο επίπεδο της πολιτικής. Εδώ ακριβώς έγκειται η διαφοροποίηση της εργασίας του πολίτη από την εργασία του οικονομικού μετανάστη. Ο πολίτης δύναται να επικαλεσθεί το πολιτικό του όπλο, την ψήφο του (την απεργία ή τη διαδήλωση), να υποστηρίξει πολιτικά την εργασιακή του θέση, έτσι ώστε να την εγγράψει στις θεματικές του δημοσίου χώρου.
Με τη μετάταξη της σχέσης μεταξύ εργασίας και ιδιοκτησίας στη δημόσια σφαίρα, ο εργαζόμενος πολίτης κατόρθωσε να κατοχυρώσει σειρά περιορισμών στην ιδιοκτησία και υποχρεώσεων στο κράτος, να την μεταβάλλει επομένως σε μια κατά το μάλλον ή ήττον προκαθορισμένη κανονιστική πραγματικότητα. Εν προκειμένω, η φύση της σχέσης μεταξύ εργασίας και εργοδοσίας δεν αλλάζει. Όμως η μεταφορά της στη δημόσια σφαίρα επιφέρει αναλόγως περιορισμούς στη δυνατότητα της οικονομικής αγοράς να υπαγορεύει τους όρους της στην εργασία.
Στον αντίποδα, η εργασία του οικονομικού μετανάστη υπόκειται ευθέως στους νόμους της αγοράς, δηλαδή στους συσχετισμούς δύναμης, που υπαγορεύει ουσιαστικά η εργοδοσία. Το άμεσο συγκριτικό γνώρισμα της εργασίας του οικονομικού μετανάστη είναι αυτό. Δεν είναι όμως το μοναδικό και ίσως όχι το κυριότερο.
Αν όντως η φθηνή εργασία ήταν το μοναδικό κίνητρο του κεφαλαίου, θα επέλεγε, χωρίς άλλο, δηλαδή κατά τρόπο μονοσήμαντο, τη μετατόπισή του στις χώρες όπου αυτή προσφέρεται «άνευ όρων». Συνδυάζεται προφανώς και με άλλους παράγοντες, όπως η κανονιστική ασφάλεια των χωρών της πρωτοπορίας, η ποιότητα ζωής για τους διοικητικούς της συντελεστές, οι επικοινωνιακές ευκολίες, η προσβασιμότητα στις αγορές, η πολιτική του υποστήριξη κ.λπ.
Κατά τούτο, πρωταρχικό συγκριτικό πλεονέκτημα της εργασίας της οικονομικής μετανάστευσης στις χώρες της πρωτοπορίας, αποβαίνει η πίεση που αυτή ασκεί στην εργασία του πολίτη, προκειμένου να εξουδετερώσει τη δυνατότητά του να υποστηρίζει πολιτικά τα κεκτημένα που συνδέονται με αυτήν. Η εργοδοσία ευελπιστεί έτσι να επαναφέρει την εργασία του πολίτη από την πολιτική αγορά (τη δημόσια σφαίρα) στην οικονομική αγορά. Να την υποτάξει δηλαδή στους κανόνες της και να τη μεταβάλει σε εμπόρευμα. Να την εξομοιώσει με εκείνη του οικονομικού μετανάστη, σε ό,τι αφορά στους όρους παροχής της, αλλά και για την αμοιβή της και, φυσικά, για τα συνοδευτικά με την εργασία δικαιώματα (πρόνοια κ.λπ).
Η εξέλιξη αυτή αποδίδεται στην ανταγωνιστική παρουσία της εργασίας-εμπορεύματος που εισφέρει η οικονομική μετανάστευση στην εσωτερική αγορά εργασίας των χωρών της πρωτοπορίας. Εξού και πολλοί διατείνονται ότι εάν αυτή ενσωματωθεί, δηλαδή εξομοιωθεί με την εργασία του πολίτη, θα εκλείψει το πρόβλημα.
Αναγνώρισα ήδη τη βαρύτητα του ζητήματος αυτού. Όμως, δεν αποτελεί την πρωτογενή αιτία. Η προσέγγιση αυτή δεν είναι απλώς εσφαλμένη στη φιλοσοφική της σύλληψη, αφού συνδυάζεται με το δόγμα ότι αιτία της εκμετάλλευσης είναι το κεφάλαιο (ο καπιταλισμός). Είναι και λογικά αντιφατική, διότι η ενσωμάτωση αυτή καθεαυτή της «ώνιας εργασίας» (της εργασίας εμπορεύματος), αφενός θα πολλαπλασιάσει τον αριθμό των πολιτών που θα προσφέρουν ισότιμη οικονομική εργασία και, αφετέρου, θα αυξήσει τη ζήτηση νέων οικονομικών μεταναστών για να καλύψουν το κενό της «ώνιας εργασίας». Συγχρόνως, η επιλογή αυτή δεν θα σταθεί ικανή να αποτρέψει τη μετακόμιση του κεφαλαίου στις χώρες της περιφέρειας, εφόσον ορθωθούν ανυπέρβλητα αναχώματα στην εισαγωγή «ώνιας εργασίας».
5. Πού βρίσκεται λοιπόν η λύση; Όσο και αν φανεί παράξενο, το πρόβλημα είναι πρωταρχικά γνωσιολογικό. Η αντίληψη που κυριαρχεί σήμερα στην οικονομική θεωρία είναι ότι το οικονομικό σύστημα της εποχής μας, όπως εξάλλου και το σύγχρονο πολιτικό σύστημα, είναι η απόληξη μιας ασύγκριτης ανωτερότητας και σε κάθε περίπτωση τελειωτικό. Δηλαδή μη επιδεκτικό περαιτέρω εξέλιξης υπό το πρίσμα μιας τυπολογικά και όχι απλώς μορφολογικά μετάλλαξής του, με γνώμονα την πρόοδο της ανθρώπινης κατάστασης. Όμως δεν είναι έτσι.
Επισήμανα ήδη ότι το παρόν (οικονομικο-κοινωνικό και πολιτικό) σύστημα προσήκει εξελικτικά στην πρώιμη φάση του ανθρωποκεντρικού κοσμοσυστήματος και συγκεκριμένα στο στάδιο της μετάβασης από τη δεσποτεία στον ανθρωποκεντρισμό. Το ερώτημα, στο πλαίσιο αυτό, είναι αν επιβεβαιώνεται ως εφικτή η περαιτέρω εξέλιξη του συστήματος αυτού στη μεγάλη κοσμοσυστημική κλίμακα και προς ποια κατεύθυνση.
Η εποχή μας δεν προσφέρει παρά μόνον ορισμένες ενδείξεις για την κατεύθυνση της εξέλιξης, οι οποίες για να αποτιμηθούν ορθά πρέπει να ενταχθούν σε ένα ορισμένο, σφαιρικό γνωσιολογικό πλαίσιο, το οποίο όμως δεν υπάρχει. Η γνωσιολογία της νεοτερικότητας είναι καταγραφική του παρόντος και, μάλιστα, κατά τρόπο που δεν αφήνει περιθώρια υποβολής του σε κριτική δοκιμασία.
Όπως ήδη διαπιστώσαμε, η μεταβολή της σχέσης μεταξύ εργασίας και ιδιοκτησίας (εργοδοσίας) σε υπόθεση δημοσίου συμφέροντος επήλθε λόγω της πολιτικής βαρύτητας που απέκτησαν οι μάζες με την είσοδό τους στην πολιτική (η καθολική ψήφος ή η πολιτειότητα). Με άλλα λόγια, η οικονομική μετανάστευση επέσπευσε τις εξελίξεις, δεν αποτελεί τη γενεσιουργό αιτία της αδυναμίας εφεξής των δυνάμεων της εργασίας να υποστηρίξουν πολιτικά την υπόθεσή τους. Η γενεσιουργός αιτία εστιάζεται στον συνδυασμό του τέλους της φάσης που έκανε εφικτή την εξωθεσμική συνάντηση της κοινωνίας με την πολιτική, στο πολιτειακό περιβάλλον όπου το πολιτικό σύστημα το ενσαρκώνει το κράτος, με την αυτονόμηση των θεμελιωδών παραμέτρων του ανθρωποκεντρικού κοσμοσυστήματος (ιδίως της οικονομίας και της επικοινωνίας). Όντως, πριν από τη λεγόμενη «παγκοσμιοποίηση», συνέτρεχε, για λόγους που δεν είναι του παρόντος, μια σχετική συνάντηση της κοινωνίας με την πολιτική, η οποία διερχόταν από την ιδεολογική διασταύρωση των πολιτικών δυνάμεων με τα ομόλογα κοινωνικά στρώματα (βασικά οι ιδεολογίες του φιλελευθερισμού και του σοσιαλισμού).
Σήμερα, όχι μόνο δεν συντρέχει αυτό, αλλά και η δυναμική ισορροπία που είχε εγκαθιδρυθεί στη σχέση μεταξύ κοινωνίας, κράτους και αγοράς έχει πλήρως διαρραγεί2. Η τελευταία έχει αποβεί εξολοκλήρου κυρίαρχη στο πεδίο της οικονομίας και της ιδεολογίας και έχει επιβάλει πλήρως τους νόμους της στην πολιτική. Η κοινωνία των πολιτών βρίσκεται, επομένως, αντιμέτωπη με την ιδιώτευση και την αποξένωση από την πολιτική και σε δεινή θέση σε ό,τι αφορά στην κοινωνικο-οικονομική της κατάσταση. Αν αποκωδικοποιήσουμε το περιεχόμενο της ανησυχίας των ιθυνόντων κατά την πρόσφατη κρίση, θα διαπιστώσουμε με έκπληξη ότι σκοπός της πολιτικής δεν είναι το συμφέρον της κοινωνίας. Το ενδιαφέρον τους εστιάζεται στη διαχείριση της κοινωνικής δυσαρέσκειας έτσι ώστε να μη διαταραχθεί η κοινωνική ειρήνη και συνοχή, δηλαδή το κεκτημένο της αγοράς.
Σε κάθε περίπτωση, στις προτεραιότητες της πολιτικής δεν εμπεριέχεται η αποτροπή της μετατροπής της εργασίας του πολίτη σε εργασία-εμπόρευμα, ούτε πολλώ μάλλον ο συνδυασμός της προστασίας αυτής με μια αντίστοιχη κανονιστική εξοικονόμηση της εργασίας της οικονομικής μετανάστευσης. Έχει μάλιστα ενδιαφέρον να προσεχθεί ότι οι δυνάμεις της «εκσυγχρονιστικής» Αριστεράς και οι δυνάμεις του φιλελευθερισμού συγκλίνουν ως προς το σημείο της συνάντησής τους, δηλαδή στην πολιτική κυριαρχία του πνεύματος της αγοράς και, από μια άλλη άποψη, στην απέχθειά τους προς την κοινωνία των πολιτών.
Εδώ ακριβώς αναδεικνύεται ο πυρήνας του πολιτικού προβλήματος: η ιδιοκτησιακή θεμελίωση του πολιτικού συστήματος, που οδηγεί στην ενσάρκωσή του, με όρους ταυτολογίας, από το κράτος. Το αδιέξοδο, στο πλαίσιο αυτό, έγκειται στο ότι, ενώ η συνάντηση της κοινωνίας με την πολιτική δεν είναι πια εφικτή στο εξωθεσμικό πεδίο της ιδεολογίας ή της ταξικής αναφοράς, η νεοτερική θεωρία επιμένει να αποκλείει κάθε ιδέα ανασύνδεσης της κοινωνίας με το οικονομικό και το πολιτικό σύστημα σε νέες βάσεις.
Όντως, οι συγκρούσεις που ταλάνισαν τον κόσμο, ιδίως τον περασμένο αιώνα, είχαν ως πρόσημο τον έλεγχο της ιδιοκτησίας/συστήματος, το διακύβευμα εάν αυτή θα περιερχόταν στη δημόσια ή στην ιδιωτική σφαίρα. Σε καμιά περίπτωση, όμως, η κοινωνία δεν περιελήφθη ως συντελεστής στο διακύβευμα αυτό. Και τούτο διότι ζητούμενο γι’αυτήν ήταν η μετάβαση από τη δουλοπαροικία στην ατομική ελευθερία, η οποία διερχόταν υποχρεωτικά από την κατοχύρωση της αυτονομίας του ιδιωτικού χώρου και όχι από την ιδιοκτησία του (οικονομικού και/ή πολιτικού) συστήματος.
Σήμερα, το δίλημμα αυτό εξέλιπε και, ελλείψει άλλου, που θα προσέδιδε στο πρόταγμα των δυνάμεων της Αριστεράς προοδευτικό πρόσημο, το διακύβευμα εστιάζεται μονοσήμαντα στο αίτημα της ενσωμάτωσης της οικονομικής μετανάστευσης. Το αίτημα αυτό, όπως τίθεται, εισάγει στην πραγματικότητα την οικονομική μετανάστευση ως εναλλακτικό συντελεστή της πολιτικής ζωής, στη θέση της κοινωνίας των πολιτών. Στην πραγματικότητα εντούτοις βοηθάει τις κρατούσες πολιτικές και κοινωνικές δυνάμεις, που διακονούν τις ιδεολογίες του φιλελευθερισμού και του σοσιαλισμού, να διέρχονται εν σιωπή το κεντρικό πρόβλημα: που είναι ο αποκλεισμός της κοινωνίας των πολιτών από την πολιτική και, μάλιστα, από το πολιτικό σύστημα, η οποία συνεπάγεται εντέλει τη διάρρηξη της ισορροπίας μεταξύ κράτους, κοινωνίας και αγοράς. Διάρρηξη η οποία, εάν συνεχισθεί, θα οδηγήσει αναπόφευκτα στη σταδιακή μετατροπή της εργασίας του πολίτη από σχέση δημοσίου δικαίου σε υπόθεση της αγοράς και, περαιτέρω, σε εμπόρευμα υποκείμενο στους νόμους της ή, αναλόγως, στη διάρρηξη της κοινωνικής συνοχής και ειρήνης.
Το αδιέξοδο της εποχής μας έγκειται ακριβώς στο ότι ο μεν φιλελευθερισμός διδάσκει πως η (οικονομική) αγορά (επομένως η παραγωγικότητα κ.λπ.) και όχι η κοινωνία (των πολιτών) οφείλει να αποτελεί τον σκοπό της πολιτικής και, υπό μια άλλη έννοια, τον λόγο ύπαρξης των πολιτειακών μορφωμάτων (των κρατικών κοινωνιών). Ο δε σοσιαλισμός νομίζει ότι για την εκμετάλλευση ευθύνεται το κεφάλαιο και όχι η κληρονομημένη δεσποτική αντίληψη ότι ιδιοκτησία του κεφαλαίου και ιδιοκτησία του συστήματος ταυτίζονται εκ φύσεως. Σε κάθε περίπτωση, η κοινωνική ελευθερία δεν αποτελεί διακύβευμα ούτε του ενός ούτε του άλλου προτάγματος.
Ώστε, με γνώμονα τις προσεγγίσεις αυτές και με δεδομένες τις εξελίξεις στο πεδίο του συνόλου ανθρωποκεντρικού κοσμοσυστήματος, είναι προφανές ότι η εργασία θα υποκύπτει ολοένα και περισσότερο στους νόμους της αγοράς και θα αντιμετωπίζεται ως εμπόρευμα. Για να επανέλθει η ισορροπία στα πράγματα καλούμαστε να υπερβούμε τις εμμονές της (πρωτο-ανθρωποκεντρικής) νεοτερικότητας και να εναρμονισθούμε με τα μελλούμενα: ο χρόνος που αρκούσε η ατομική ελευθερία, δηλαδή το σύστημα που την ικανοποιεί, έχει παρέλθει ανεπιστρεπτί. Με άλλα λόγια, η ανασύνταξη του οικονομικού και, πριν από αυτό, του πολιτικού συστήματος, που απαιτείται για την επιστροφή της κοινωνίας στα πράγματα, προϋποθέτει τη διεύρυνση της ελευθερίας στο κοινωνικό και στο πολιτικό πεδίο. Διότι η ελευθερία συνεπάγεται ακριβώς τη μετατόπιση του οικονομικού και πολιτικού συστήματος από την ιδιοκτησία (του ιδιώτη ή του κράτους) στην κοινωνία, άρα τη θεσμική υποστασιοποίηση της κοινωνίας εντός του συστήματος και όχι στο έδαφος της ιδιωτείας.
Όλα δείχνουν ότι η κατεύθυνση της εξέλιξης του νεότερου ανθρωποκεντρικού κόσμου οδεύει προς τα εκεί. Η οικονομική μετανάστευση θα ογκούται ολοένα και περισσότερο συντωχρόνω με την ενσωμάτωση της πλανητικής περιφέρειας στον ανθρωποκεντρισμό και την εμβάθυνση της βίας που παράγει η κρατοκεντρική συνάρθρωση του κοσμοσυστήματος. Με αποτέλεσμα, την προϊούσα επιβάρυνση της εργασίας των πολιτών ή, ακόμη, και την απόρριψή της3.
1. Εν αντιθέσει προς τον φορέα της εργασίας εμπορεύματος στην πόλη-κράτος, ο οποίος, προερχόμενος από τη δεσποτική περιφέρεια, συνήπτε εμπράγματη «σύμβαση», δηλαδή σχέση που προσιδίαζε στο καθεστώς της καταγωγής του και όχι σ’εκείνο του πολίτη της πόλης. Περισσότερα, ανωτέρω στο κεφάλαιο «Τα οικονομικά συστήματα υπό το πρίσμα της ελευθερίας», και στο έργο μου, Πολίτης και πόλις. Έννοια και τυπολογία της πολιτειότητας, όπ.παρ.
2. Περισσότερα στο έργο μου, 12/2008. Οι νέοι, η ελευθερία και το κράτος, όπ.παρ.
3. Απόρριψη η οποία συνδυάζεται επίσης με την υπεισέλευση της τεχνοδικτυακής παραμέτρου στην οικονομική διαδικασία. Βλέπε σχετικά στα έργα μου, «Η δημοκρατία στην τεχνολογική κοινωνία», Το Βήμα των κοινωνικών επιστημών, 18/1996, σελ. 5-26. και Η δημοκρατία ως ελευθερία. Δημοκρατία και αντιπροσώπευση, σελ. 763 επ. ___________________________________________________________________
Μια νέα αρχιτεκτονική επιτήρησης και ελέγχων αναδύεται
στα σύνορα της Ευρώπης 
