Το ευρώ και η ελληνική κρίση

Σημεία της ομιλίας του Κώστα Λαπαβίτσα, καθηγητή Πολιτικής Οικονομίας, στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου, στη Διεθνή Συνάντηση της Αθήνας «Χρέος και Λιτότητα: από τον παγκόσμιο Νότο στην Ευρώπη», που έγινε στις 6, 7 και 8 Μαΐου 2011, στη Νομική Σχολή.

1.Το ευρώ είναι ένα από τα κύρια αίτια της κρίσης σε ολόκληρη την περιφέρεια διότι:

α.Οδήγησε σε πτώση της ανταγωνιστικότητας στην περιφέρειας, άρα σε ελλείμματα τρεχουσών συναλλαγών.

β.Συνεπώς έφερε δανεισμό από το εξωτερικό, αλλά και παράλληλη διόγκωση του εγχώριου πιστωτικού συστήματος. Η περιφέρεια υπερχρεώθηκε.

2.Το ευρώ είναι ο κύριος λόγος της καταστροφικής πολιτικής αντιμετώπισης της κρίσης που περιλαμβάνει:

α.Άφθονη και φθηνή ρευστότητα για τις τραπεζες, περιορισμένη και ακριβή ρευστότητα για τις χώρες.

β.Γενικευμένη λιτότητα και το οξύμωρο της «ανάπτυξης μέσω λιτότητας».

γ.Όλα τα βάρη της κρίσης στους εργαζόμενους, με παράλληλη προστασία των μεγάλων ομολογιούχων και των τραπεζών.

Εξοδος από ευρώ, βήμα για το σοσιαλισμό

Συνέντευξη του Κώστα Λαπαβίτσα στον Λεωνίδα Βατικιώτη

Πριν, 30 Ιανουαρίου 2011

Η Γερμανία φέρεται αποφασισμένη να συμβάλει σε μια λύση για την ανακοπή της κρίσης στο εσωτερικό της ευρωζώνης. Αυτή η γραμμή δε σηματοδοτεί μια στροφή του Βερολίνου σε μια περισσότερο φιλική προς την ΕΕ πολιτική;

Δεν ήταν ποτέ εχθρική προς την ΕΕ η πολιτική του Βερολίνου. Τη στιγμή αυτή οι αστικές τάξεις της περιφέρειας έχουν ανάγκη από ευνοϊκή χρηματοδότηση για να αντιμετωπίσουν το χρέος τους και να αποφύγουν την επίσημη χρεοκοπία. Παρουσιάζουν λοιπόν την ανάγκη τους ως το βαθύτερο νόημα του ευρωπαϊσμού. Είναι η φυσική αντίδραση του αδύνατου.
Τα πράγματα φαίνονται πολύ διαφορετικά από το Βερολίνο. Η αδυναμία της περιφέρειας απειλεί τους δανειστές με πραγματική οικονομική ζημία, που μπορεί να φτάνει τις πολλές εκατοντάδες δις ευρώ. Δεδομένου ότι οι δανειστές είναι κυρίως οι τράπεζες του κέντρου, υπάρχει κίνδυνος ευρωπαϊκής τραπεζικής κατάρρευσης που μπορεί να συμπαρασύρει και το ευρώ. Κάποιος, λοιπόν, πρέπει να αναλάβει τη ζημία, απαλλάσσοντας τις τράπεζες, ώστε να σωθεί το ευρώ. Η ευνοϊκή χρηματοδότηση που ζητάνε οι χώρες της περιφέρειας δεν είναι παρά η ανάληψη της ζημίας από το κέντρο. Ο ευρωπαϊσμός, όπως όλα τα μεγάλα καπιταλιστικά οράματα, έχει στην καρδιά του τάλιρα και δεκάρικα.

Κ. Λαπαβίτσας: Ιδού τα διαπραγματευτικά μας ατού

Την πεποίθηση ότι το ελληνικό ομολογιακό χρέος των τραπεζών (και της ΕΚΤ) αποτελεί «το ισχυρότερο διαπραγματευτικό χαρτί» της Αθήνας απέναντι στους πιστωτές της εκφράζει στο tvxs.grΚώστας Λαπαβίτσας, καθηγητής Οικονομικών στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου. Σε αυτό το πλαίσιο, προκρίνει την αθέτηση των πληρωμών που αντιστοιχούν σε μέρος του χρέους με έλλειμμα νομιμοποίησης. Από την ίδια αφετηρία, άλλωστε, στηλιτεύει την -ορατή- προοπτική ενίσχυσης του ευρωπαϊκού ταμείου στήριξης με απώτερο στόχο την επαναγορά των ελληνικών ομολόγων από την κυβέρνηση. Διαβάστε επίσης: Τα σενάρια για το χρέος με φόντο την αναδιάρθρωση 

Για τον καθηγητή κ. Λαπαβίτσα, συγγραφέα του βιβλίου Η Ευρωζώνη – Ανάμεσα στη λιτότητα και την αθέτηση πληρωμών*, μείζον ζήτημα αποτελεί ο έλεγχος της νομισματικής πολιτικής από την ίδια τη χώρα, καθώς με αυτόν τον τρόπο «το κράτος θα μπορέσει να προστατεύσει τις συντάξεις και τους μισθούς του δημόσιου τομέα. Γενικότερα, θα τονώσει τις εξαγωγές και την παραγωγή, προστατεύοντας την απασχόληση. Θα επιτρέψει, τέλος, τη διαμόρφωση βιομηχανικής πολιτικής ώστε να βρει πιο δυναμικό ρόλο η Ελλάδα στην παγκόσμια οικονομία, προς όφελος των πολλών». Άλλωστε, ο ίδιος θεωρεί ότι «οι νομισματικές ενώσεις ανάμεσα σε χώρες που διαφέρουν συστηματικά στην ανταγωνιστικότητα της οικονομίας τους δεν κρατούν πολύ».

Βιβλιοκριτική: Η ευρωζώνη ανάμεσα στη λιτότητα και την αθέτηση πληρωμών

(Πριν, 25/12/10)

Γεμάτη ήταν η αίθουσα της ΕΣΗΕΑ την Τρίτη 21/12 το απόγευμα κατά την παρουσίαση του βιβλίου του Κώστα Λαπαβίτσα και των συνεργατών του από το βρετανικό ίδρυμα RMF. Ο τίτλος του βιβλίου στα ελληνικά, που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Λιβάνη, είναι: Η ευρωζώνη ανάμεσα στη λιτότητα και την αθέτηση πληρωμών. Να θυμήσουμε ότι το βιβλίο είχε παρουσιαστεί εκτενώς από τις σελίδες του Πριν τον Σεπτέμβρη με αφορμή την παρουσίαση στην Ελλάδα της πρώτης του έκδοσης στα αγγλικά. Στην παρουσίαση συμμετείχε ο Κώστας Βεργόπουλος κι ο Παναγιώτης Λαφαζάνης ενώ συντόνιζε ο Πέτρος Παπακωνσταντίνου.

Η κρίση του ευρώ

Το καινούργιο βιβλίο του καθηγητή του πανεπιστημίου του Λονδίνου Κώστα Λαπαβίτσα και των συνεργατών του «Η ευρωζώνη ανάμεσα στη λιτότητα και την αθέτηση των πληρωμών» (εκδόσεις Λιβάνη) θα παρουσιαστεί την ερχόμενη Τρίτη, 21 Δεκεμβρίου, στις 19.30, στην αίθουσα εκδηλώσεων της ΕΣΗΕΑ (Ακαδημίας 20, Αθήνα). Για το βιβλίο θα μιλήσουν ο καθηγητής Κώστας Βεργόπουλος, ο βουλευτής Παναγιώτης Λαφαζάνης και ο δημοσιογράφος Πέτρος Παπακωνσταντίνου. Θα ακολουθήσει συζήτηση.

Σε τροχιά διάλυσης η Ελλάδα

Από την «Ελευθερία» της Λάρισας


Κώστας Λαπαβίτσας

Συνέντευξη στον Αποστόλη Ζώη

«Όσο αυξάνεται η ανεργία και χειροτερεύουν οι τραπεζικές πιστώσεις, τόσο χειρότερα θα γίνονται τα πράγματα για τις επενδύσεις. Υπάρχει κίνδυνος να λιμνάσει η ελληνική οικονομία για χρόνια». Το υποστηρίζει σήμερα στην «Ελευθερία» ο κ. Κώστας Λαπαβίτσας καθηγητής Οικονομικών στη Σχολή Ανατολικών και Αφρικανικών Σπουδών του Πανεπιστημίου του Λονδίνου.
Ο κ. Λαπαβίτσας ειδικεύεται στον χρηματοπιστωτικό τομέα και την ιαπωνική οικονομία. Έχει δημοσιεύσει εκτενώς για θέματα πολιτικής οικονομίας του χρήματος και του πιστωτικού συστήματος.

Ποιοι οι λόγοι για τους οποίους οδηγούμαστε σε νέα μέτρα;

Ο κυριότερος λόγος είναι ότι ναυάγησε η οικονομική πολιτική της κυβέρνησης Παπανδρέου. Η λιτότητα έφερε βαθιά ύφεση, δηλαδή μείωση του ΑΕΠ κατά 4,5% το τελευταίο τρίμηνο, ανεργία 12,2% τον Αύγουστο με παράλληλη συρρίκνωση της απασχόλησης, σημαντική πτώση των εξαγωγών

Αιχμάλωτοι του ευρώ

του Κώστα Λαπαβίτσα*

Από τον Guardian της Παρασκευής, 1 Οκτωβρίου 2010

Μόνο ένας γενναίος άνθρωπος ή ένας υψηλόμισθος αξιωματούχος μπορεί να αισιοδοξεί στις μέρες μας για το μέλλον της ευρωζώνης. Η λιτότητα επεκτάθηκε και υπάρχει κίνδυνος μακρόχρονης στασιμότητας με υψηλή ανεργία σε ευρωπαϊκή κλίμακα. Οι κοινωνικές εντάσεις ενισχύονται και οι τριβές μεταξύ των κρατών- μελών πιθανότατα θα κλιμακωθούν. Πρόγευση των επερχομένων γεγονότων αποτέλεσαν οι πορείες και απεργίες που οργανώθηκαν σε διάφορες πόλεις της ηπείρου την εβδομάδα που πέρασε από τα συνδικάτα.

Σε μεγάλο βαθμό, το πρόβλημα ξεκίνησε από τις περιφερειακές χώρες της ευρωζώνης- Ελλάδα, Ισπανία, Πορτογαλία και Ιρλανδία. Όλες μπήκαν σε ύφεση τη διετία 2008-9 καθώς ξεδιπλώθηκε η παγκόσμια κρίση και απέφυγαν μόλις και μετά βίας την καταστροφή χάρη στην παρέμβαση του κράτους. Προτού όμως ανακάμψουν επαρκώς, Ελλάδα, Ισπανία και Πορτογαλία εξαναγκάσθηκαν από την Ε.Ε. να περικόψουν τις δημόσιες δαπάνες, να μειώσουν τους δημοσίους υπαλλήλους και να φιλελευθεροποιήσουν περαιτέρω τις αγορές. Η Ιρλανδία είχε βαδίσει νωρίτερα στον ίδιο δρόμο, αν και ήταν ευθυγραμμισμένη στη γραμμή της Ε.Ε. Οι ολέθριες επιπτώσεις εκδηλώθηκαν ξεκάθαρα αυτή τη βδομάδα: η ιρλανδική οικονομία συρρικνώθηκε και το μέλλον διαγράφεται ακόμη περισσότερο δυσοίωνο, καθώς σχεδιάζονται νέες, δραστικές περικοπές για να διασωθούν οι τράπεζες.

Υπάρχει μία μέθοδος πίσω από αυτή την τρέλα, αν και απαιτεί κάποια προσπάθεια για να την ανακαλύψει κανείς. Στην ευρωζώνη κυριαρχούν λίγες χώρες του πυρήνα: Γερμανία, Γαλλία, Ολλανδία και Βέλγιο. Αυτές επέβαλαν το σύμφωνο σταθερότητας, το οποίο θέτει το αυθαίρετο όριο του 3% στα δημόσια ελλείμματα. Επιπλέον, επέβαλαν τη φυγή προς τον κατώτατο κοινό παρονομαστή, αναφορικά με την αγορά εργασίας. Είναι αυτές οι νεοφιλελεύθερες πολιτικές που στηρίζουν το ευρώ και προωθούν τις διεθνείς δραστηριότητες των μεγάλων τραπεζών και επιχειρήσεων των χωρών του πυρήνα.

Προϊόντος του χρόνου, το αποτέλεσμα υπήρξε καταστροφικό για τις περιφερειακές χώρες. Έχασαν την ανταγωνιστικότητά τους καθώς η Γερμανία συμπίεσε τους εργάτες της και κράτησε τα μεροκάματα πρακτικά παγωμένα για χρόνια. Αποτέλεσμα ήταν να συσσωρεύσει η Γερμανία μεγάλο πλεόνασμα τρεχουσών συναλλαγών, το οποίο προέρχεται κυρίως από τις συναλλαγές της με τις άλλες χώρες- μέλη της Ένωσης. Αντίθετα, οι περιφερειακές χώρες αντιμετωπίζουν μεγάλα ελλείμματα. Η απάντησή τους ήταν να δώσουν ώθηση στην ιδιωτική κατανάλωση και να ενθαρρύνουν τις φούσκες στην αγορά ακινήτων. Για ένα διάστημα, αυτή η τακτική φαινόταν να αποδίδει και οι ρυθμοί ανάπτυξης ήταν υψηλοί. Ωστόσο, η επιτυχία ήταν κάλπικη, κατά κύριο λόγο αποτέλεσμα της φτηνής πίστωσης. Το συνολικό χρέος των περιφερειακών χωρών αυξήθηκε κατακόρυφα.

Εν ολίγοις, η ρίζα των προβλημάτων που αντιμετωπίζει η ευρωζώνη βρίσκεται περισσότερο στον ιδιωτικό παρά στον δημόσιο τομέα. Αυτό μπορεί να ακούγεται αλλόκοτο, δεδομένων των πληθωρικών αναφορών στον «παραφουσκωμένο» δημόσιο τομέα των περιφερειακών κρατών, ιδιαίτερα της Ελλάδας. Στην Ισπανία, ο δημόσιος τομέας υπήρξε, στην πραγματικότητα, περισσότερο υπάκουος στη Βίβλο του Συμφώνου Σταθερότητας από ό,τι συνέβη στη Γερμανία. Ακόμη και η Ελλάδα είχε μάλλον αξιοπρεπείς επιδόσεις αναφορικά με το δημόσιο έλλειμμα την προηγούμενη δεκαετία, αν πιστέψουμε τους αριθμούς. Από το συνολικό χρέος της χώρας στο τέλος του 2009, το 58% αφορούσε στον ιδιωτικό τομέα και μόνο το 42% στον δημόσιο.

Οι κατ’ εξοχήν ωφελημένοι από την έκρηξη του χρέους ήταν οι τράπεζες τόσο των πυρηνικών όσο και των περιφερειακών κρατών. Πραγματικά, οι γερμανικές και γαλλικές τράπεζες συμπεριφέρθηκαν με εξαιρετικά ανόητο τρόπο συνεχίζοντας να δανείζουν τις περιφερειακές χώρες, ακόμη και το 2009. Ωστόσο, η κρίση μεγάλωσε τα ελλείμματα των περιφερειακών χωρών και οι τράπεζες του πυρήνα τελικά συνειδητοποίησαν ότι απειλούνταν να τιμωρηθούν για την κραιπάλη τους. Κρατούσαν μεγάλο μέρος του χρέους της περιφέρειας, ενώ την ίδια στιγμή αντιμετώπιζαν προβλήματα ρευστότητας, με το ευρώ να πέφτει ως προς το δολάριο. Την περασμένη άνοιξη, οι ευρωπαϊκές τράπεζες βρίσκονταν στο χείλος μιας μείζονος κρίσης.

Τα μέτρα λιτότητας είναι μέρος του σχεδίου για την εκ νέου διάσωση των τραπεζών. Οι κυβερνήσεις σε όλες τις χώρες της ευρωζώνης υποκύπτουν στη συμμαχία των τραπεζών με τους μεγάλους κατόχους του δημόσιου χρέους, που αγωνιούν να αποφύγουν την τιμωρία για την ανόητη δανειακή πολιτική τους. Μεγάλα ποσά τέθηκαν στη διάθεση της Ελλάδας και άλλων χωρών με τελικό στόχο την προστασία των τραπεζών του πυρήνα. Το τίμημα ήταν η λιτότητα σε όλη την περιοχή, σε μια γυμνή προσπάθεια μετατόπισης του κόστους της κρίσης στους φορολογούμενους και τους δημοσίους υπαλλήλους. Στο μεταξύ, η ευρωζώνη γίνεται ολοένα και πιο ανελαστική, εισάγοντας αυστηρές ποινές για τους κατά συρροήν «παραβάτες» που υπερβαίνουν το όριο του 3% αναφορικά με το δημοσιονομικό έλλειμμα.

Αλλά η λιτότητα είναι απίθανο να αποδώσει, ακόμη και με τους δικούς της όρους. Οι ιδιωτικές επενδύσεις παραμένουν υποτονικές και η κατανάλωση ασθενική. Η πίστωση είναι δύσκολη και ακριβή, ενώ οι εξαγωγές δεν μπορούν να αποτελέσουν λύση καθώς η παγκόσμια οικονομία επιβραδύνεται. Η λιτότητα σημαίνει πιθανότητα στασιμότητα, κάτι που κάνει το ενδεχόμενο χρεωκοπίας μιας ή περισσότερων χωρών της περιφέρειας ακόμη περισσότερο πιθανό. Οι αγορές έχουν πλήρη επίγνωση του κινδύνου, γι αυτό και τα επιτόκια δανεισμού Ιρλανδίας, Πορτογαλίας και Ελλάδας έφτασαν σε επίπεδα- ρεκόρ τον Σεπτέμβριο.

Η ευρωζώνη εξελίσσεται σε παγίδα για τις περιφερειακές χώρες. Συνθλίβονται από το χρέος, αδυνατούν να ανταγωνιστούν τον πυρήνα, ασφυκτιούν με τη λιτότητα και αντιμετωπίζουν την προοπτική μακρόχρονης στασιμότητας. Η στάση πληρωμών και η επανεκτίμηση της σκοπιμότητας συμμετοχής στην ευρωζώνη δεν ανήκουν πλέον στη σφαίρα του αδιανόητου. Αλλά για να έχει αποτέλεσμα μια τέτοια κατεύθυνση χρειάζεται να διαρραγεί η πολιτική ισχύς της συμμαχίας των τραπεζιτών και των δανειστών. Απαιτείται κοινωνική αλλαγή προς όφελος των εργαζόμενων ανθρώπων που διαδήλωσαν αυτή την εβδομάδα και οι οποίοι εκπροσωπούν την πηγή της μελλοντικής ευημερίας. Μόνο τότε θα γίνει δυνατή η χάραξη μιας οικονομικής πολιτικής που θα δημιουργεί ανάπτυξη και απασχόληση.

*Ο Κώστας Λαπαβίτσας είναι οικονομολόγος, καθηγητής του πανεπιστημίου του Λονδίνου.

Πηγή: http://aristerovima.gr/blog.php?id=532

Η ευρωζώνη μεταξύ λιτότητας και αθέτησης πληρωμών

Το εισαγωγικό κείμενο πρόσφατης μελέτης ερευνητικής ομάδας του ινστιτούτου RMF του πανεπιστημίου του Λονδίνου υπό τον καθηγητή Κώστα Λαπαβίτσα για την κρίση της ευρωζώνης.

 Η κρίση που έχει πλήξει την ευρωζώνη έχει δύο βασικές αιτίες . Πρώτον, οφείλεται στην μεγάλη αναταραχή που ξέσπασε στις χρηματοπιστωτικές αγορές των ΗΠΑ το 2007 και γρήγορα εξελίχθηκε σε παγκόσμια ύφεση. Είναι επομένως μια περαιτέρω φάση της μεγάλης κρίσης που ξεκίνησε στα τέλη της δεκαετίας το 2000, από εκείνα τα σπάνια γεγονότα που καθορίζουν την ιστορική εξέλιξη του καπιταλισμού. Αυτή η συστημική αναστάτωση έχει χαρακτηριστεί ως κρίση χρηματιστικοποίησης, εκφράζοντας την ανέλιξη του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών και τον επακόλουθο μετασχηματισμό των ώριμων καπιταλιστικών οικονομιών. Δεύτερον, η κρίση οφείλεται στον παροξυσμό των δομικών στρεβλώσεων της ευρωζώνης. Στην ευρωζώνη έχει αναδυθεί ένας βαθύς εσωτερικός διχασμός μεταξύ του κέντρου και της περιφέρειας, με πλέον χαρακτηριστική την αντίθεση ανάμεσα, από τη μια μεριά, τη Γερμανία και, από την άλλη, την Ισπανία, την Πορτογαλία και την Ελλάδα. Αυτός ο διχασμός αντιστοιχεί σε σταδιακή απώλεια ανταγωνιστικότητας της περιφέρειας σε σύγκριση με το κέντρο.

Η ανταγωνιστικότητα του κέντρου έχει επωφεληθεί από την ασυνήθιστη πίεση επί των εργατικών μισθών, που στη Γερμανία έχει σημάνει στην πράξη στάσιμους πραγματικούς μισθούς για πάνω από μια δεκαετία. Η απώλεια ανταγωνιστικότητας έχει επιφέρει μόνιμα ελλείμματα στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών της περιφέρειας, που αντανακλώνται σε εξίσου μόνιμα πλεονάσματα για τη Γερμανία. Το ξέσπασμα της γενικευμένης αστάθειας στο τέλος του 2009 εκφράζει αυτές τις βαθιές ανισομέρειες εντός της ευρωζώνης.

Παρόλα αυτά, η κρίση της ευρωζώνης είναι, κατά πρώτο λόγο, κρίση χρέους, ιδιαίτερα του ελληνικού δημόσιου χρέους. Από το τέλος του 2009, οι χρηματοπιστωτικές αγορές έχουν αναστατωθεί από πιέσεις που προέρχονται από συσσώρευση χρέους χωρίς προηγούμενο στις περιφερειακές χώρες της ευρωζώνης. Στο Κεφάλαιο 2 περιγράφεται πώς το περιφερειακό χρέος προκλήθηκε κατά κύριο λόγο από τις ανισοβαρείς οικονομικές σχέσεις μεταξύ του κέντρου της ευρωζώνης και της περιφέρειας. Οι περιφερειακές χώρες έχουν βυθιστεί στο χρέος – δημόσιο και ιδιωτικό, εγχώριο και εξωτερικό – καθώς η ανταγωνιστικότητά τους έχει μειωθεί σε σχέση με το κέντρο. Επίσης, το χρέος συσσωρεύτηκε καθώς η χρηματιστικοποίηση προχώρησε ταχύτατα στις περιφερειακές χώρες, διαδικασία που εκφράστηκε με τη μεγέθυνση του χρηματοπιστωτικού τομέα και την επέκταση της υπερχρέωσης των επιχειρήσεων και των νοικοκυριών. Το δημόσιο χρέος, σε τελική ανάλυση, άρχισε να συσσωρεύεται γρήγορα μόνο όταν η ύφεση του 2008-2009 έκανε την πλήρη της εμφάνιση.

Ανεξαρτήτως της προέλευσής του, το χρέος έχει τη δική του λογική, η οποία καθόρισε το ξεδίπλωμα της κρίσης. Στο Κεφάλαιο 3 καταδεικνύεται το πώς η συσσώρευση του περιφερειακού χρέους έχει απειλήσει τη ρευστότητα και το αξιόχρεο των ευρωπαϊκών τραπεζών. Η απειλή στις τράπεζες προήλθε από δύο λόγους που σχετίζονται μεταξύ τους: Πρώτον, επειδή οι τράπεζες του κέντρου έχουν εκτεθεί σημαντικά στην περιφέρεια και, δεύτερον, επειδή οι τράπεζες έχουν βρεθεί αντιμέτωπες με επίμονα χρηματοδοτικά προβλήματα. Ο κίνδυνος, κατά συνέπεια, είναι η κρίση χρέους να μετατραπεί σε νέα τραπεζική κρίση. Αυτός είναι ο υποκείμενος λόγος για τον οποίο οι αρχές της ευρωζώνης ανακοίνωσαν ένα ασυνήθιστο πακέτο παρέμβασης τον Μάιο του 2010, αποσκοπώντας στο να καθησυχάσουν τις χρηματοπιστωτικές αγορές. Εν τούτοις, οι τράπεζες έχουν παραμείνει ασθενείς και τα προβλήματά τους δεν έχουν ξεπερασθεί, ανεξαρτήτως των αποτελεσμάτων των ελέγχων αντοχής (stress test) του Ιουλίου 2010.

Η άλλη όψη της διάσωσης των τραπεζών από τις κυβερνήσεις της ευρωζώνης είναι η επιβολή λιτότητας σε όλη την έκταση της περιφέρειας, αλλά και στο μεγαλύτερο μέρος του κέντρου. Αυτή η αλλαγή πολιτικής έχει μεγάλο κοινωνικό κόστος και θα μπορούσε να αποδειχθεί εξαιρετικά επιβλαβής για τις ευρωπαϊκές οικονομίες. Στο Κεφάλαιο 4 καταδεικνύεται ότι η λιτότητα συμπιέζει το μοναδικό στοιχείο της ενεργού ζήτησης που έχει δείξει κάποιο δυναμισμό τα τελευταία δύο χρόνια, συγκεκριμένα τις δημόσιες δαπάνες. Η λιτότητα είναι επίσης πιθανό να αποδυναμώσει την κατανάλωση, πλήττοντας έτσι περαιτέρω την ενεργό ζήτηση. Η πιθανότητα σοβαρής ύφεσης στην ευρωζώνη στο εγγύς μέλλον δεν μπορεί να παραβλεφθεί. Ακόμη χειρότερα, καθώς η λιτότητα έχει επεκταθεί πέραν της περιφέρειας, θα μπορούσε να οδηγήσει σε καθοδική πίεση επί των μισθών στις χώρες του κέντρου. Κατά συνέπεια, το ανταγωνιστικό μειονέκτημα της περιφέρειας, που βρίσκεται στην καρδιά της κρίσης της ευρωζώνης, είναι μάλλον απίθανο να εξαλειφθεί στο ορατό μέλλον. Πρόκειται για συνταγή περαιτέρω οικονομικής αστάθειας και αποσάθρωσης, ειδικότερα για τις περιφερειακές χώρες. Εν τέλει, η λιτότητα είναι επίσης πιθανό να μεταβάλει μόνιμα την ισορροπία δυνάμεων μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας προς όφελος του πρώτου. Η ευρωζώνη θα καταστεί ακόμη πιο εχθρική προς τα συμφέροντα του κόσμου της εργασίας τα επόμενα χρόνια.

Αν η λιτότητα είναι μια τόσο αξιοθρήνητη επιλογή, ποιες εναλλακτικές λύσεις υπάρχουν; Η κρίση είναι τόσο βαθιά ώστε οι εναλλακτικές λύσεις θα είναι ριζοσπαστικές τόσο οικονομικά, όσο και κοινωνικά. Το μέγεθος του χρέους των περιφερειακών χωρών αυξάνει την πιθανότητα αθέτησης πληρωμών. Υποστηρίζεται στο Κεφάλαιο 5 ότι η αθέτηση πληρωμών πρέπει να καθοριστεί από τον οφειλέτη κι όχι από τον πιστωτή, για να είναι αποτελεσματική. Αθέτηση πληρωμών που καθορίζεται από τον πιστωτή είναι απίθανο να οδηγήσει σε σοβαρή μείωση του χρέους και επίσης θα σήμαινε νέα κέρδη για τις τράπεζες. Αντίθετα, αθέτηση πληρωμών που καθορίζεται από τον οφειλέτη θα μπορούσε να μειώσει σημαντικά το εξουθενωτικό βάρος του χρέους στην περιφέρεια. Όμως, η καθοριζόμενη από τον οφειλέτη αθέτηση πληρωμών απαιτεί πλήρη διαφάνεια όπως επίσης και συμμετοχή των εργατικών οργανώσεων και της κοινωνίας των πολιτών στην επαναδιαπραγμάτευση του χρέους. Η καθοριζόμενη από τον οφειλέτη αθέτηση πληρωμών, σε τελική ανάλυση, θέτει το θέμα της εξόδου από την ευρωζώνη προκειμένου να αναζωογονηθεί η οικονομική δραστηριότητα στην περιφέρεια.

Η αθέτηση πληρωμών, η επαναδιαπραγμάτευση του χρέους και η έξοδος από την ευρωζώνη συνιστούν προτιμότερη λύση για χώρες που αντιμετωπίζουν ανυπέρβλητα προβλήματα δημόσιου χρέους. Αλλά οι κίνδυνοι είναι πολλοί, περιλαμβανομένης της βιωσιμότητας του χρηματοπιστωτικού συστήματος, και απαιτώντας επομένως αποφασιστική κυβερνητική δράση. Επιπλέον, μια τέτοια ριζοσπαστική πολιτική προοπτική θα είχε πολλαπλές κοινωνικές επιπτώσεις. Το Παράρτημα Α προσφέρει ιστορική οπτική εξετάζοντας την εμπειρία της Αργεντινής και της Ρωσίας και οι δύο εκ των οποίων πρόσφατα προχώρησαν σε αθέτηση πληρωμών και υποτίμησαν τα νομίσματά τους. Το Κεφάλαιο 5 καταλήγει εξετάζοντας την πολιτική οικονομία της αθέτησης πληρωμών στην ευρωζώνη και τις πιθανές επιπτώσεις της εξόδου για μια μεμονωμένη περιφερειακή χώρα. Το θέμα έχει προφανή επικαιρότητα για την Ελλάδα, που βρέθηκε στην πρώτη γραμμή της κρίσης, αλλά και για άλλες περιφερειακές χώρες, όπως επίσης και για το κέντρο. Η αθέτηση πληρωμών θέτει σύνθετα ζητήματα που αφορούν τη διεθνή θέση του οφειλέτη και την ισορροπία των κοινωνικών δυνάμεων στο εσωτερικό. Πέρα από διεθνείς κατόχους δημοσίου χρέους, υπάρχουν επίσης εγχώριοι κάτοχοι δημόσιου χρέους, εγχώριοι εκδότες ιδιωτικού χρέους που οφείλεται σε ξένους και εγχώριοι κάτοχοι περιουσιακών στοιχείων στο εξωτερικό. Η αθέτηση πληρωμών παρουσιάζει διαφορετικές ευκαιρίες και απειλές για όλα αυτά τα στρώματα, απαιτώντας αποφασιστική δράση ώστε να προστατευθούν τα συμφέροντα του κόσμου της εργασίας. Επιπλέον, η έξοδος θα μπορούσε να προκαλέσει έντονο πλήγμα από τη μεταβολή του νομισματικού κανόνα, φέρνοντας ταυτόχρονα υποτίμηση. Έτσι πιθανόν να παρουσίαζε σημαντικούς κινδύνους για την οικονομία ως σύνολο και πάνω απ’ όλα για το εγχώριο τραπεζικό σύστημα. Η έξοδος όμως θα μπορούσε επίσης να βελτιώσει την ανταγωνιστική αδυναμία από την οποία δοκιμάζονται οι περιφερειακές χώρες της ευρωζώνης.

Εν κατακλείδι, οι περιφερειακές χώρες αντιμετωπίζουν δύσκολες επιλογές, με τη δυσχερή θέση τους να αντανακλά την ιστορική αποτυχία της ευρωζώνης. Η κρίση ωστόσο αντιπροσωπεύει μια ευκαιρία για ριζοσπαστική αλλαγή που θα μπορούσε να μεταβάλει την ισορροπία των κοινωνικών δυνάμεων προς όφελος της εργασίας στην περιφέρεια όπως και στο κέντρο. Η συγκρότηση των κατάλληλων πολιτικών και κοινωνικών συμμαχιών μπορεί να απαλλάξει την Ευρώπη από την Σκύλλα του χρέους και την Χάρυβδη της λιτότητας.

Πηγή: http://aristerovima.gr/blog.php?id=252

Η κρίση και ο τρισκατάρατος ελληνικός κρατισμός

του Κώστα Λαπαβίτσα

Φταίει ο κρατισμός για την ελληνική κρίση; Αυτό ουσιαστικά μας λένε το ΔΝΤ, η Ε.Ε. και η κυβέρνηση. Αυτό διατείνονται βαρύγδουποι δημοσιογράφοι στον επίσημο Τύπο, που μας διαβεβαιώνουν μάλιστα ότι ο ελληνικός λαός έχει κατανοήσει το πρόβλημα και γι’ αυτό αδιαφορεί για τις ακραίες προτάσεις της Αριστεράς. Το ίδιο όμως φαίνεται να πρεσβεύει και ένα κομμάτι της Αριστεράς, αν κρίνουμε από τα γραφόμενα του Βασίλη Πεσμαζόγλου («Ενθέματα», Αυγή της Κυριακής, 25.7.2010). Εφόσον φταίει ο κρατισμός, το Μνημόνιο μπορεί να θεωρείται «ευεργετικό». Θα νοικοκυρέψει το δημόσια οικονομικά και θα επιβάλει μεταρρυθμίσεις που έπρεπε να είχαν γίνει από καιρό. Οι τυχόν άδικες πτυχές του μπορούν να καταπολεμηθούν, αλλά μέσα στο γενικό πλαίσιο της συμφωνίας.

Το ελληνικό κράτος έχει αναμφίβολα τα τρία κακά της μοίρας του. Βαθύτατα ευνοϊκό προς το μεγάλο κεφάλαιο, συστηματικά άδικο στη φορολογία, ανίκανο να παράσχει ουσιαστική καθοδήγηση της ανάπτυξης, με ελάχιστες παροχές πρόνοιας, διεφθαρμένο, αυταρχικό, με υπέρογκες στρατιωτικές δαπάνες — δεν ξέρει κανείς τι να πρωτοπεί. Δεν είναι όμως αυτά που απασχολούν τους διαπρύσιους επικριτές του. Το πρόβλημα, κατ’ αυτούς, είναι η σπατάλη του κρατισμού που υποτίθεται ότι βούλιαξε την Ελλάδα στα χρέη. Η θέση για παύση πληρωμών και έξοδο από την ΟΝΕ, μας λένε, παραγνωρίζει αυτή την πραγματικότητα, εκτός του ότι απλοποιεί τα σύνθετα και προτείνει ένα τυχοδιωκτικό άλμα στο κενό.

Είναι όμως έτσι; Φως στη συμβολή του περιώνυμου κρατισμού στο ελληνικό χρέος ρίχνει νέα μελέτη του Research on Money and Finance (RMF), που θα δημοσιοποιηθεί τις επόμενες εβδομάδες. Στον πίνακα φαίνεται η πορεία του συνολικού ελληνικού χρέους, εγχώριου και διεθνούς, 1997-2009. Ο όγκος του εκτοξεύεται για να φτάσει τα 700 δις ευρώ, ή περίπου από 140% σε 400% του ΑΕΠ. Το μεγάλο μέρος της αύξησης προήλθε από τον ιδιωτικό τομέα, κυρίως τις τράπεζες και τα νοικοκυριά. Αυξήθηκε φυσικά και ο δανεισμός του δημοσίου, ιδίως μετά την έλευση της παγκόσμιας κρίσης το 2008. Αλλά το πρόβλημα του δημόσιου δανεισμού είναι λιγότερο το μέγεθος και περισσότερο η σύνθεση. Σε αντίθεση με ό,τι συνέβαινε στο παρελθόν, το ελληνικό δημόσιο στράφηκε στις διεθνείς αγορές, οι οποίες, εν τη σοφία τους, του δάνεισαν αφειδώς με χαμηλά επιτόκια, σχεδόν ίσα με αυτά της Γερμανίας. Έτσι έφτασε το δημόσιο χρέος να βρίσκεται κατά τα δύο τρίτα στην κατοχή δανειστών του εξωτερικού.

Ο πίνακας δεν δείχνει σπάταλο κρατισμό, αλλά ιστορική αποτυχία του ελληνικού κεφαλαίου να αντιμετωπίσει τις συνθήκες της Ευρωζώνης. Αδυνατώντας να ανταγωνιστεί τις χώρες του κέντρου, η Ελλάδα συσσώρευσε γιγαντιαίο δανεισμό, ο οποίος στήριξε την εύθραυστη ευημερία της τελευταίας δεκαετίας. Τα νοικοκυριά έγιναν Ηρακλείς του χρέους, διατηρώντας την κατανάλωση στο 70% του ΑΕΠ. Ο κερδισμένος ήταν οι τράπεζες, οι οποίες επίσης διεύρυναν εντυπωσιακά τον δανεισμό τους. Το δε δημόσιο βρήκε την ευκαιρία να δανειστεί «γερμανικά» από το εξωτερικό. Ο δανεισμός, σε συνδυασμό με τη γιγάντωση του ελλείμματος τρεχουσών συναλλαγών, έφεραν τη χώρα στο χείλος του γκρεμού το 2009-10.

Από αυτή τη σκοπιά, ο ρόλος του Μνημονίου είναι ξεκάθαρος. Το ελληνικό κεφάλαιο, αντιμέτωπο με την αποτυχία του, υιοθέτησε σκληρή ταξική πολιτική υπό την κηδεμονία του ΔΝΤ, ώστε να μπορέσει να παραμείνει εντός της ΟΝΕ. Το ιδεολόγημα του κρατισμού χρησιμοποιείται για να δικαιολογήσει τεράστιες περικοπές στις δημόσιες δαπάνες. Σε όλους τους τόνους ακούγεται ότι η ανάπτυξη θα έρθει από τη βαθιά μείωση μισθών, τις ιδιωτικοποιήσεις και την απελευθέρωση των κλειστών επαγγελμάτων. Ήδη διάφοροι καλοθελητές λένε ότι η ύφεση θα είναι πιο ρηχή από τις προβλέψεις του ΔΝΤ, ενώ θα ακολουθήσει κάποιο θαύμα. Ο μάντης Κάλχας, φαίνεται, άφησε σπορά στην Ελλάδα…

Στην πραγματικότητα η κυβέρνηση παίζει με την τύχη του ελληνικού λαού. Ο ρυθμός μεγέθυνσης της οικονομίας τη δεκαετία που πέρασε ήταν σχετικά υψηλός. Στηρίχτηκε κυρίως στην κατανάλωση και πολύ λιγότερο στην επένδυση, αμφότερα τροφοδοτούμενα από το όργιο χρέους που δείχνει ο Πίνακας. Από το 2008 και μετά σημειώθηκε κατάρρευση των επενδύσεων, όπως συνήθως συμβαίνει στις καπιταλιστικές κρίσεις, ενώ η κατανάλωση άρχισε να φυτοζωεί. Το μόνο δυναμικό στοιχείο ζήτησης το 2009 ήταν οι κρατικές δαπάνες, που απέτρεψαν τη γιγάντωση της κρίσης.

Τι κάνει το Μνημόνιο; Επιτίθεται ακριβώς στα στοιχεία της ζήτησης που δεν υποχώρησαν, δηλαδή τις κρατικές δαπάνες και την κατανάλωση, προσβλέπει δε στην αναγέννηση της επένδυσης και την ανάκαμψη των εξαγωγών μετά το 2011. Επειδή όμως το τελευταίο θαύμα έγινε στη λίμνη της Γαλιλαίας, δύσκολα θα υπάρξει ορμητική ανάκαμψη επενδύσεων εν μέσω ανασφάλειας και περιορισμού των τραπεζικών πιστώσεων. Όσο για τις εξαγωγές, το ασφυκτικό πλαίσιο του ευρώ αφήνει λίγα περιθώρια. Το χειρότερο δε όλων είναι ότι η γενίκευση της λιτότητας στην Ευρωζώνη πιέζει και τους γερμανικούς μισθούς προς τα κάτω, άρα διατηρεί το ανταγωνιστικό μειονέκτημα της Ελλάδας εντός της ΟΝΕ. Εν συνόψει, το Μνημόνιο έχει τεράστιο κόστος και βάζει τη χώρα σε στενωπό χωρίς ορατό τέλος. Η εξάρτηση και ο καιροσκοπισμός της ελληνικής αστικής τάξης αναδεικνύονται σε όλο τους το μεγαλείο.

Η ελληνική κοινωνία βρίσκεται αντιμέτωπη με σκληρό δίλημμα. Είτε θα παραμείνει εντός της ΟΝΕ, αποδεχόμενη τα τραγικά επακόλουθα του Μνημονίου, είτε θα βγει από την ΟΝΕ, αντιμετωπίζοντας τις συνέπειες. Η έξοδος θα έχει κόστος, αλλά θα κόψει τον γόρδιο δεσμό της ανισόμετρης σχέσης με τις χώρες του κέντρου. Θα επιτρέψει ουσιαστική παραγραφή του χρέους και θα ευνοήσει την αναδιάρθρωση της οικονομίας προς πιο παραγωγική κατεύθυνση υπέρ της εργασίας. Η Αριστερά έχει υποχρέωση να εξηγήσει τη φύση του διλήμματος στα πλατιά λαϊκά στρώματα, πρέπει όμως πρώτα να την αντιληφθεί η ίδια. Ελάχιστη σημασία έχει σήμερα τι πίστευε ο καθένας για την Ευρώπη στο παρελθόν.

Οι επικριτές της εξόδου προβάλλουν συνήθως δύο επιχειρήματα. Πρώτον, το κόστος αλλαγής νομίσματος και δεύτερον τον κίνδυνο ροπής προς απομονωτισμό. Η αλλαγή νομίσματος δεν είναι τεχνικά δύσκολη, όσο κι αν ξαφνιάζονται αυτοί που παίρνουν την επίσημη οικονομική τρομοκρατία στα σοβαρά. Αλλά βέβαια θα υπάρξουν αρνητικές επιπτώσεις. Η αναπόφευκτη υποτίμηση θα έχει κόστος για τα λαϊκά στρώματα, που μπορεί να ελαφρυνθεί μέσω αναδιανομής. Η αναταραχή τιμών θα έχει επίσης κόστος, αλλά δεν θα κρατήσει περισσότερο από μερικούς μήνες. Το πραγματικό πρόβλημα έγκειται στον κίνδυνο τραπεζικής κρίσης. Οι τράπεζες θα απειληθούν με κατάρρευση, ιδίως αν υπάρξει και παύση πληρωμών, με αλυσιδωτές επιπτώσεις για τη νομισματική κυκλοφορία και την οικονομική δραστηριότητα. Η λύση είναι δημόσιος έλεγχος και ιδιοκτησία που θα εγγυηθεί τη λειτουργία των τραπεζών, και κυρίως τις καταθέσεις. Προβλήματα θα αντιμετωπίσουν και όσοι έχουν να εξυπηρετήσουν χρέος στο εξωτερικό, όπου και πάλι θα χρειαστεί δημόσια παρέμβαση. Έξοδος από το ευρώ, τέλος, δε σημαίνει απομονωτισμό. Η Ελλάδα μπορεί να παραμείνει ανοιχτή στις διεθνείς ροές εμπορίου, τεχνολογίας και ανθρώπινου δυναμικού. Οι συμμαχίες της χώρας θα μπουν σε άλλη τροχιά, αλλά θα υπάρξει η δυνατότητα για δημιουργία διεθνών σχέσεων ισότητας και αμοιβαίου σεβασμού.

Το κόστος της εξόδου μπορεί να ανοίξει το δρόμο για ουσιαστική πρόοδο, αρκεί η έξοδος να γίνει με λαϊκή πρωτοβουλία που θα επιφέρει κοινωνική αλλαγή υπέρ της εργασίας. Διότι υπάρχει και η περίπτωση της συντηρητικής εξόδου, καθοδηγούμενης από την αστική τάξη εν μέσω χαοτικών συνθηκών. Τα αποτελέσματα θα ήταν αρνητικά για την εργασία και τη χώρα ολόκληρη. Εδώ ακριβώς έγκειται ο βαθύτερος κίνδυνος του Μνημονίου. Επισείει μεν το φόβητρο της Αργεντινής η κυβέρνηση Παπανδρέου, αλλά στην πράξη βάζει η ίδια τη χώρα σε τροχιά Αργεντινής. Όσο επιμένει στη λιτότητα εντός της ΟΝΕ, τόσο πιο πιθανά γίνονται τα φαινόμενα οικονομικής και κοινωνικής αποσάθρωσης. Δε μπορεί πλέον να αγνοείται το φάσμα αναγκαστικής αποχώρησης, υπό συνθήκες εσωτερικού χάους και με τις πολιτικές δυνάμεις σε σύγχυση. Τότε όντως θα υπάρξει κίνδυνος εθνικιστικής και συντηρητικής στροφής.

Εν κατακλείδι, το ελληνικό κράτος, παρά τα μύρια όσα μπορεί να του προσάψει κανείς, έχει μικρό μερίδιο ευθύνης για τη σημερινή κρίση. Ευθύνεται κυρίως το ελληνικό κεφάλαιο, μεγάλο και μικρό. Το ζητούμενο συνεπώς είναι η ριζοσπαστική κοινωνική τομή υπέρ της εργασίας και ο δρόμος μπορεί να ανοίξει μέσω παύσης πληρωμών και εξόδου από την ΟΝΕ. Το άγνωστο είναι μέχρι πού φτάνουν οι δυνάμεις της κοινωνίας.

Ο Κώστας Λαπαβίτσας διδάσκει οικονομικά Σχολή Ανατολικών και Αφρικανικών Σπουδών (SOAS) του Πανεπιστημίου του Λονδίνου

Πηγή: http://enthemata.wordpress.com/2010/08/01/lapavitsas/

Ομιλία στην συζήτηση Επιστημόνων για το χρέος και το ευρώ

Ομιλία στην συζήτηση Επιστημόνων για το χρέος και το ευρώ που οργάνωσε το "Μέτωπο Αλληλεγγύης και Ανατροπής" ατην ΑΣΟΕΕ 6/5/2010

ΟΜΙΛΙΑ Κ. ΛΑΠΑΒΙΤΣΑ


Μέρος 1ο



Μέρος 2ο



Μέρος 3ο



Μέρος 4ο